IN RE: EXPEDITIOUS TRIAL OF CASES UNDER SECTION 138 OF N.I. ACT 1881 versus .

Citation: [2022] 3 S.C.R. 276 · Decided: 19-05-2022 · Supreme Court of India · Bench: L. NAGESWARA RAO · Disposal: Directions issued

Cited by 1 judgment(s) · see the full citation network in Lexace

Judgment (excerpt)

(इं᭏लीशᱭत टंकिलखीत के᭨᭨या ᭠यायिनणᭅयाचो कᲂकणी अणकार) 
 
ᮧकाशन यो᭏य  
भारता᭒या सवᲃᲬ ᭠यायालयांत 
फौजदारी मूळ अिधकारᭃेᮢ 
 
᭭वे᭒छा दखल रीट यािचका (फौ.) ᮓ. 2/2020 
 
एन. आय. अिधनेम 1881 चᱶ कलम 138 खाला 
ᮧकरणांची जलद ᭠यायचवकशी : ᳭ा ᮧकरणांत 
 
आदेश 
 
1. तारीख 27.01.2005 ᭒या ᱨ. 1,70,000/- रकमेचे दोन धनादेश ᭠हयकाᳯर᭨᭨या संबंदी 
2016 ची ᮓ. 5464 ची खास अनुमती यािचका (फौजदारी). फाट᭨या 16 वसाᲈ सावन हो 
वाद ᮧलंबीत आसा. िविनमय संलेख अिधनेम (᳭ान फुडᱶ ‘अिधनेम’) हाचᱶ कलम 138 खाला 
᭪हडा सं᭎येन दाखल जा᭨᭨या वेग-वेग᭩या पात᭩यांचेर ᮧलंबीत आिश᭨᭨या ᮧकरणां 
संदभाᲈत, ᳭ा ᭠यायालया᭒या खंडिपठान, जातूंत आमचो दोगांचो (भारताचे मु᭎य 
᭠यायाधीश आनी एल. नागे᳡र राव, जे.) आसपाव आसा,  ᳭ा ᮧकरणां᭒या िविनयोजनांत 
जा᭨᭨या कळावा᭒या कारणांची चवकशी करपाचो िनणᭅय घेतलो. नᲂदणी शाखेक “एन. 
आय. अिधनेम 1881 चᱶ कलम 138 खाला ᮧकरणांची जलद सुनावणी”, ᳭ा माथा᭩या 
खाला ᭭वे᭒छा रीट यािचका (फौजदारी) नᲂद करपाचो िनदᱷश ᳰद᭨लो. िव᳇ान वᳯर᭫ठ वकᳱल 
᮰ी. िस᳍ाथᭅ लुथरा हांकां एिमकस ᭍युरी (᭠यायिमᮢ) ᭥हणून िनयुᲦ के᭨ले आनी िव᳇ान 
वकᳱल ᮰ी. के. परमे᳡र हांकां तांची मदत करपाक िवनवणी के᭨ली. कᱶᮤ सरकार, उᲬ 
᭠यायालयाचे महाᮧबंधक, रा᭔य आनी कᱶᮤशासीत ᮧदेशांचे पुलीस ᭥हासंचालक, रा᳦ीय 
िवधी सेवा ᮧािधकरणाचे वांगडी सचीव, बँकᳵग सं᭭थांचे ᮧितिनधी ᭥हणून ᳯरझ᭪हᭅ बँक ऑफ 
इंिडया आनी भारतीय बँक संघ, मुंबई हांकां नोटीस जारी के᭨ली. 
TRANSLATED COPY
 
 
2. िव᳇ान एिमकस ᭍युरी हांणी 11.10.2020 ᳭ा ᳰदसा एक ᮧाथमीक ᳯरपोटᭅ सादर के᭨लो, 
जो सग᭩या ᮧितवा᳒ां मदᱭ ᮧसारीत के᭨लो. तारीख 19.01.2021 ᳰदसा िव᳇ान एिमकस 
᭍युरी हांणी ᳭ा ᭠यायालयाक मािहती ᳰदली कᳱ, 25 मद᭨या फकत 14 उᲬ ᭠यायालयांनी 
ᮧाथमीक अहवालाक तांचे ᮧितसाद सादर के᭨ले. ᳯरझ᭪हᭅ बँक ऑफ इंिडयान सु᳍ा आपले 
ᮧ᭭ताव दाखल के᭨ले. सात पुलीस ᭥हासंचालकांनी आपलᱭ ᮧित᭄ापᮢां दाखल के᭨लᱭ जातूंत 
तांणी ᮧाथमीक अहवाला᭒या संदभाᲈत आपलᱭ मतां मांिड᭨लᱭ. ᭔या पᭃांनी आपले ᮧितसाद 
सादर कᱨंक ना तांकां मुजत वाडोवन ᳰद᭨ली आनी ᳭ा खट᭨याचो अंितम िनणᭅय 
24.02.2021 तारखेक घेवपाचो थाराय᭨लᱶ. सुनावणे᭒या वेळार भारताचे मु᭎य 
᭠यायाधीश, एल. नागे᳡रा राव, ᭠या. आनी एस. रᳲवᮤ भट, ᭠या. हांचो आसपाव 
आिश᭨᭨या तीन ᭠यायमुतᱯ᭒या खंडिपठाक अशᱶ ᳰदसलᱶ कᳱ, ᳭ा ᭠यायालया मुखार िनधाᭅरीत 
करपा खातीर उᮧािश᭨ले ᭥ह᭜वाचे मु᳎े लᭃांत घेवन ᳭ा ᮧकरणांचो िवचार वय᭨या 
खंडिपठान करप गरजेचᱶ आसा. ᳭ा ᭠यायालया᭒या कांय ᭠यायीक अिधघोशणांचᱶ 
᭭प᭫टीकरण करप गरजेचᱶ आसा अशᱶ िव᳇ान एिमकस ᭍युरी हांणी सादर के᭨᭨यान हᱶ ᮧकरण 
पसून वय᭨या खंडिपठा कडेन धाडप गरजेचᱶ आसलᱶ. आमी, िव᳇ान एिमकस ᭍युरी, कांय 
रा᭔यांचे वकᳱल, भारताचे िव᳇ान सॉिलिसटर जनरल ᮰ी. िवᮓमजीत बॅनजᱮ, भारताचे 
िव᳇ान अितᳯरᲦ सॉिलिसटर जनरल ᮰ी. रमेश बाबू, ᳯरझ᭪हᭅ बँक ऑफ इंिडयाचे वकᳱल 
आनी इंिडयन बँ᭍स असोिसएशनाचे वकᳱल डॉ. ललीत भसीन हांचᱶ ᭥हणणᱶ आयकून घेतलां. 
 
3. कलम 138 ते 142 हांचो आसपाव आिश᭨लो अ᭟याय XVII, जो ᳭ा अिधनेमांत आ᭭पावीत 
आसा, तो तारीख 01.04.1989 ᳰदसा अंमलांत आयलो. कलम 138 ᭒या ᮧमाणᱶ अपयाᭅ᳙ 
रकमेक लागून ᭠हयकाᳯर᭨᭨या धनादेशां᭒या ᮧकरणांत, एका वसाᭅ᭒या कालावधी खातीर 
बंदखणीची ᭎या᭭त वा दंड, जो धनादेशा᭒या दु᭡पट रकमे मेरेन वाडोवपाक शकता अशा 
᭎या᭭तᱭची तरतूद के᭨ली. कलम 139 हातूंत अशᱶ नमूद केलां कᳱ, ᮧा᳙ धनादेश खंय᭒याय 
ᳯरणाची वा हेर दािय᭜वांची पुराय तरेन वा अधᭅ᭭वᱧपांत परतफेड करपा खातीर आसा, अशᱶ 
धारका᭒या िहतान गृहीत धᳯर᭨लᱶ आसा. अिधनेमा᭒या कलम 138 खाला खट᭨यांत जो 
बचाव मा᭠य जावंक शकलो ना तो कलम 140 खाला शासीत के᭨लो आसा. कलम 141 
कं᭥पनᱭनी के᭨᭨या गु᭠यांवां संबंदान आसा. अिधनेमा᭒या कलम 138 खाला ᭔या गु᭠यांवांची 
दखल घेवपाक मेळटा ᭜या संबंदी᭒यो अटी कलम 142 हातूंत ᳰद᭨᭨यो आसात. ᳭ा 
अिधनेमा᭒या कलम 138 खाला दाखल जा᭨᭨यो कागाळी, जांचो िनकाल फावो᭫या 
कालावधᱭत जावपाक शकलो ना आनी ᭔यो खूब वसाᲈ सावन ᮧलंबीत आसात अशा 
कागाळᱭची ᭠यायालयांत वसाᭅनवसᭅ भर पिड᭨ली आसा.  
 
 
4. अिधनेमा᭒या कलम 138 खाला खूब मोᲷा ᮧमाणांत ᮧलंबीत उᳯर᭨᭨या ᳭ा कागाळᱭचो 
हेर फौजदारी ᮧकरणां᭒या िनकालांचेर िवपरीत पᳯरणाम जाला. हे पᳯरि᭭थतीचेर उपाय 
योजना काडपाची ता᭜काळ गरज आसली, जी िविनमय संलेख अिधनेम (सुदारणां आनी 
 
ᳰकरकोळ तरतुदी) 2002 हा᭒या तफᱷ िनपटाय᭨ली. ᳭ा अिधनेमांत कलम 143 ते 147 
हांचो आसपाव के᭨लो, जो तारीख 06.02.2003 ᳰदसा अंमलांत आयलो. फौजदारी ᮧᳰᮓया 
संिहता, 1973 (᳭ा फुडᱶ ‘संिहता’) हातूंत ᳰकदᱶय अंतभूᭅत आसलᱶ तरी, ᳭ा अिधनेमा᭒या 
कलम 143 हᱶ ᭠यायालयांत ᳭ा अिधनेमा᭒या कलम 138 खाला दाखल के᭨᭨या कागाळᱭचेर 
संिᭃ᳙ प᳎तीन खटलो चलोवपाचो अिधकार ᮧदान करता. कलम 143 चᱶ उपकलम (3) हᱶ 
िवहीत करता कᳱ, तᮓार दाखल जा᭨᭨या ᳰदसा सावन स ᭥हय᭠यां िभतर खटलो पूणᭅ 
करपाचो य᳀ कᱨंक जाय. कलम 144 सम᭠स कशे प᳎तीन धाडप हे िवशᱭ आसा. कलम 
145 अशᱶ मानता कᳱ, कागाळदारान ᮧित᭄ापᮢाचेर ᳰद᭨लो पुरावो हे संिहते᭒या खाला 
कसलीय चवकशी, खटलो वा हेर कारवायेन पुरावो ᭥हणून वाᲬो. कलम 146 हाचे ᮧमाणᱶ, 
धनादेश ᭠हयकाᳯर᭨लो आसा हᱶ दाखोवपी बँकेची ᭭लीप वा मॅमो हो धनादेश ᭠हयकाᳯर᭨लो 
आसा हे व᭭तुि᭭थतीचो ᮧथमदशᭅनी पुरावो मानचो. कलम 147 हा᭒या ᮧमाणᱶ ᳭ा 
अिधनेमा᭒या खाला दंडनीय गु᭠यांव हे आपसांत िमटोवपा यो᭏य गु᭠यांव आसात. ᳭ा 
अिधनेमा खाला िवहीत के᭨ली ᭎या᭭त एक वसाᭅ वय᭨य

Excerpt shown. Read the full judgment & AI analysis in Lexace.